Bagaimana bijih timah membina Ipoh

Ringkasnya: Ipoh wujud dalam bentuknya hari ini kerana bijih timah. Sejak 1880-an, bijih timah aluvium Lembah Kinta di Perak menarik pelombong Cina, modal British dan teknologi baharu. Dalam kira-kira tiga puluh tahun, sebuah kampung kecil di tepi sungai menjadi bandar kedua terbesar di Negeri-Negeri Melayu Bersekutu. Bijih timah membiayai rumah kedai, sekolah dan kelabnya, serta menyatukan komuniti yang masih membentuk bandar ini. Industri itu runtuh pada 1985, tetapi kesannya masih ada di seluruh lembah.

Kenapa Ipoh dikaitkan dengan perlombongan bijih timah?

Kerana Kinta ialah tanah bijih timah, dan Ipoh bandarnya.

Kinta ialah kawasan bijih timah utama negara, dan Ipoh lama digelar pusat perlombongan bijih timah Tanah Melayu. Seperti kata seorang ahli sejarah tempatan: “Bijih timahlah yang membina Ipoh.”

Sebelum demam bijih timah

Ipoh tidak bermula sebagai bandar lombong. Ia dikatakan bermula sebagai kampung Melayu dan Orang Asli, sebelum perlombongan bijih timah sampai.

Namanya dipercayai berasal daripada pokok ipoh (upas), dan penduduk Cina juga memanggil tempat ini “Paloh”. Pelombong Melayu sudah melombong bijih Kinta sebelum demam yang dipimpin orang Cina, dalam lombong dedah, dan seorang pegawai British sudah menulis tentang lombong Kinta pada 1879.

Demam bijih timah Kinta

Demam itu bermula pada 1880-an; ahli sejarah menetapkannya pada 1880 atau 1884. Apabila kawasan bijih timah lama di Larut, sekitar Taiping, mula kehabisan, ramai pelombong dan pemilik lombong berpindah ke selatan ke Kinta. Longgokan paling kaya dikatakan ditemui di sini pada 1870-an, dan menjelang 1889 Kinta menjadi pusat industri.

Kongsi perlombongan Cina melakukan sebahagian besar kerja. Alat utama mereka ialah pam rantai: rantai baldi kayu yang digerakkan kincir air. Ia mengeringkan lubang lombong supaya pelombong boleh menggali lebih dalam, dan seorang kurator muzium bijih timah berkata kelebihan inilah yang membolehkan pelombong Cina menguasai industri.

Teknologi baharu, wang baharu

Perlombongan hidraulik, yang menghakis lereng bukit dengan air bertekanan tinggi, dikatakan diperkenalkan berhampiran Ipoh pada 1892. Lombong Gopeng terkenal dengannya.

Apabila Sungai Kinta yang semakin cetek tidak lagi dapat membawa bijih, kereta api mengambil alih: Kereta Api Lembah Kinta antara Ipoh dan Telok Anson (kini Teluk Intan) dikatakan siap pada 1896. Kapal korek tiba di Tanah Melayu sejurus sebelum Perang Dunia Pertama, dan sepanjang 1920-an, katanya, ia bergerak merentasi lembah sungai Perak.

Selepas kereta api tiba, kata ahli sejarah, Kinta menjadi kawasan bijih timah tunggal terbesar di dunia; seorang daripadanya malah menggelarnya “daerah perlombongan bijih timah terkaya di dunia”. Ini penilaian ahli sejarah, bukan kedudukan yang diukur.

Bandar yang dibina pelombong

Menjelang 1895, Ipoh ialah bandar terbesar di Perak dan kedua terbesar di Negeri-Negeri Melayu Bersekutu. Sebahagian besar pertumbuhan itu, menurut satu hujah, datang daripada usaha swasta, bukan kerajaan kolonial.

Tauke lombong yang kaya, ramai daripadanya Hakka, membentuk bandar ini: antaranya Yau Tet Shin, Foo Choo Choon, Leong Fee dan Leong Sin Nam. Mereka menubuhkan sekolah, dewan perniagaan dan persatuan perlombongan, dan beberapa jalan di Ipoh membawa nama mereka.

Selepas kebakaran pada 1892, rumah kedai batu bata menggantikan bangunan kayu dan atap. Antara 1905 dan 1914, bandar berkembang ke seberang Sungai Kinta membentuk Bandar Baru, sebahagian besarnya dibangunkan oleh Yau Tet Shin. Kisahnya, dan kisah lorong yang dibinanya, ada dalam artikel kami tentang Concubine Lane.

Pada 1893 Leong Fee mengasaskan kelab untuk pemilik lombong Hakka, Han Chin Pet Soo. Hari ini bangunan itu muzium kehidupan perlombongan Hakka yang dikendalikan kumpulan warisan Ipoh World.

Pelbagai komuniti, satu industri

Bijih timah membawa orang dari pelbagai tempat. Pendatang Hakka dan Kantonis membentuk sebahagian besar penduduk Cina. Satu pepatah Cina terkenal berbunyi “orang Hakka membuka bandar, orang Kantonis memakmurkannya”, walaupun sarjana tempatan mengingatkan ia hanya sebahagian gambaran.

Di lombong hidraulik perintis di Gopeng, kira-kira empat puluh wanita Melayu dan Tamil dikatakan mendulang bijih. Pendatang India juga dikatakan datang untuk bekerja di ladang getah sekitar Ipoh dan sebagai kerani untuk British. Budaya makanan Ipoh lahir daripada campuran ini, seperti yang diterangkan dalam artikel kami tentang makanan Ipoh dan kopi putih.

Ibu negeri Perak berpindah dari Taiping ke Ipoh pada 1937, dan Ipoh diisytiharkan bandar raya pada 27 Mei 1988.

Apabila bijih timah habis

Pada Oktober 1985, harga bijih timah antarabangsa jatuh selepas Majlis Timah Antarabangsa tidak lagi mampu menyokongnya. Lombong di seluruh Malaysia ditutup. Di Kampar, di Lembah Kinta, lombong dan perniagaan yang bergantung kepadanya tutup, dan beribu-ribu pekerja hilang pekerjaan. Selepas 1985, menurut catatan ahli sejarah tempatan, pemimpin masyarakat Ipoh kebanyakannya datang daripada pembangunan hartanah dan logistik, bukan perlombongan.

Apa yang ditinggalkan bijih timah

Di seluruh lembah, anda masih boleh melihat bekas lombong, pasir tailing, kapal korek lama dan palong. Pada Oktober 2018, Lembah Kinta diisytiharkan Geopark Kebangsaan kedua Malaysia, meliputi 1,952 kilometer persegi, dengan sisa perlombongan sebahagian daripada kisah geopelancongannya. Sesetengah penyelidik malah berhujah landskap pasca-perlombongan ini boleh dipertimbangkan untuk penyenaraian Warisan Dunia.

Apa yang masih dipertikaikan

• Bila demam itu bermula: 1880 atau 1884, bergantung kepada ahli sejarah.
• Dari mana datangnya “Paloh”: satu catatan mengaitkannya dengan perkataan Melayu palong, saluran basuh bijih.
• Tarikh geopark: 2017 atau Oktober 2018, bergantung kepada sumber yang anda rujuk.

Jika keluarga anda pernah bekerja di lombong Kinta, kami ingin mendengar kisahnya: [email protected].

Laporkan kesilapan · Ada yang salah, tidak lengkap atau tidak peka budaya? Beritahu kami dan kami berusaha menyemaknya dalam masa 5 hari bekerja.

Soalan

Kenapa Ipoh dikaitkan dengan perlombongan bijih timah?

Ipoh berkembang sebagai bandar utama Lembah Kinta di Perak, yang sering disifatkan antara kawasan bijih timah terkaya zaman kolonial. Sejak 1880-an, pelombong, pedagang dan pelabur membanjiri lembah ini, dan bandar tumbuh di sekeliling kekayaan mereka. Menjelang 1895, ia bandar terbesar di Perak.

Bilakah perlombongan bijih timah di Ipoh berakhir?

Perlombongan merosot selama berdekad-dekad, tetapi titik perubahannya pada Oktober 1985, apabila harga bijih timah antarabangsa jatuh. Lombong di seluruh Lembah Kinta ditutup, begitu juga banyak perniagaan yang bergantung kepadanya. Menjelang 2019, pihak berkuasa berkata negara tidak menyaksikan perlombongan bijih timah berskala besar sejak beberapa tahun.

Siapakah pelombong bijih timah Ipoh?

Kebanyakan tenaga kerja datang dari selatan China, terutamanya pendatang Hakka dan Kantonis, ramai yang berpindah dari kawasan bijih timah lama di Larut. Pelombong Melayu sudah melombong bijih Kinta sebelum demam bijih timah, dan wanita Melayu dan Tamil turut mendulang di sesetengah lombong. Tauke lombong Cina yang kaya membiayai sebahagian besar bandar.

Apa yang tinggal daripada sejarah bijih timah Ipoh?

Bekas lombong, kapal korek lama dan struktur perlombongan bertaburan di Lembah Kinta, yang diisytiharkan Geopark Kebangsaan pada 2018. Di Ipoh sendiri, zaman bijih timah hidup dalam rumah kedai Bandar Lama dan Bandar Baru, nama jalan sempena tauke lombong, dan bangunan seperti bekas kelab pelombong Hakka, Han Chin Pet Soo.

Sumber

Ipoh City Council (MBI), “Info Ipoh”; N. R. Jackson, Journal of Southeast Asian History (1963); Ho Tak Ming, Ipoh: When Tin Was King (Perak Academy, 2009), Introduction; Corey Ross, Environmental History (2014); Phin-Keong Voon, Malaysian Journal of Chinese Studies (2024); Zakaria et al., Planning Malaysia (2022); Perak Land and Mines Office (PTG Perak), Taiping district history; China Press (2020); 访问 The Interview; Malaysiakini column by Pek Wee Chuan; Ipoh World; Malay Mail (2015, 2018); New Straits Times (2022); Ipoh Echo; Ministry of Water, Land and Natural Resources (2019); Lembah Kinta Geopark; Ahmad and Jones, Environment-Behaviour Proceedings Journal (2019); J. M. Pladdet, Wageningen University (2019).