Siapa masyarakat Peranakan? Warisan Baba Nyonya dan Chitty, diterangkan

Ringkasnya: “Peranakan” ialah perkataan Melayu yang bermaksud keturunan yang lahir di tempatan. Di Malaysia, ia biasanya bermaksud Cina Peranakan, atau Baba Nyonya, yang nenek moyang Cinanya menetap di sepanjang Selat Melaka dan berkahwin dengan wanita tempatan. Perkataan ini juga merangkumi Chitty, atau India Peranakan, di Melaka, dan Jawi Peranakan. Rumah, bahasa dan makanan mereka menggabungkan tradisi nenek moyang dengan budaya Melayu.

Apakah maksud “Peranakan”?

Perkataan ini berasal daripada anak. Dengan awalan per- dan akhiran -an, ia menjadi peranakan, yang bermaksud keturunan atau lahir di tempatan.

Secara sendirian, perkataan ini tidak menamakan satu kumpulan. Biasanya ia memerlukan perkataan kedua untuk menyatakan keturunan siapa: Peranakan Cina untuk orang Cina, misalnya. Namun apabila digunakan sendirian, “Peranakan” biasanya merujuk kepada Cina Peranakan, iaitu Baba Nyonya.

Baba Nyonya: Cina Peranakan

Cina Peranakan berketurunan pedagang Cina yang datang ke Semenanjung Tanah Melayu sekitar abad ke-15 hingga ke-17, termasuk pada zaman Kesultanan Melaka. Sebahagiannya berkahwin dengan wanita tempatan, dan anak-anak mereka dikenali sebagai Peranakan atau kelahiran Selat (Straits-born).

Baba ialah gelaran hormat untuk lelaki kelahiran Selat dan Nyonya untuk wanita kelahiran Selat. Lama-kelamaan, Baba Nyonya menjadi nama bagi komuniti ini secara keseluruhan.

Melaka ialah pusat pertamanya. Semasa pemerintahan British, sebahagian keluarga Peranakan dari Melaka berpindah dan membentuk komuniti baharu di Pulau Pinang dan Singapura.

Satu komuniti, dua cara bertutur

Di Melaka, bahasa Peranakan ialah Melayu Baba. Ia bahasa kreol berasaskan bahasa Melayu, dengan banyak perkataan pinjaman Hokkien dan Inggeris.

Di Pulau Pinang, masyarakat Peranakan bertutur dalam variasi berasaskan Hokkien, bercampur perkataan dan ungkapan Melayu. Jadi komuniti Melaka dan Pulau Pinang berkongsi sejarah, tetapi bunyinya agak berbeza.

Masakan Nyonya

Masakan Nyonya menggabungkan cara memasak Cina dengan herba dan rempah Melayu. Antaranya cili, serai, bunga kantan, buah keras, asam jawa dan buah keluak.

Ia biasanya dikatakan bermula di Melaka sebelum tersebar ke Pulau Pinang dan Singapura. Setiap tempat kemudian mengikut haluan sendiri. Masakan Nyonya Melaka biasanya digambarkan lebih dekat dengan pengaruh Portugis dan Indonesia, manakala Pulau Pinang dengan pengaruh Thai.

Laksa menunjukkan perbezaannya dengan jelas. Asam laksa Pulau Pinang masam dan segar, dibuat dengan kuah ikan dan asam jawa. Laksa kari Melaka menggunakan santan dan rasanya lebih manis dan lemak.

Seorang puteri, dan sebuah legenda

Tanyakan tentang asal usul Peranakan dan anda mungkin mendengar kisah Hang Li Po. Ceritanya, seorang maharaja China menghantar puteri ini untuk berkahwin dengan Sultan Melaka, dan pengiringnya menetap di Bukit Cina lalu menjadi Peranakan pertama.

Ia kisah yang romantik, tetapi itulah hakikatnya: sebuah kisah. Seorang sejarawan terkemuka Malaysia berkata pada 2012 bahawa tiada rekod bertulis yang menunjukkan puteri itu pernah wujud. Nikmatinya sebagai legenda, bukan sejarah.

Chitty: India Peranakan Melaka

Chitty, juga dieja Chetti, berketurunan pedagang Tamil dari Pantai Coromandel di tenggara India, yang menetap di Melaka pada zaman Kesultanan Melaka dan berkahwin dengan wanita Melayu dan Cina tempatan.

Komuniti ini melalui zaman Portugis, Belanda dan British. Mereka mengekalkan agama Hindu nenek moyang, manakala bahasa harian mereka menjadi bahasa kreol berasaskan Melayu dengan perkataan Tamil. Mereka kadangkala menggelar diri mereka India Peranakan.

Rumah mereka ialah Kampung Chetti, di kawasan Gajah Berang, Melaka. Banyak keluarga Chitty menganggapnya satu-satunya kampung halaman yang mereka ketahui. Kuil Sri Poyatha Venayagar Moorthi berdiri di atas tanah yang diberikan oleh Belanda, dan surat hak miliknya, bertarikh 20 Ogos 1781, masih wujud.

Tempat melihat warisan Peranakan

Melaka dan George Town disenaraikan bersama dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO pada 2008, antaranya kerana campuran budaya Melayu, Cina dan India. Kedua-duanya tempat yang baik untuk bermula.

Muzium Warisan Baba & Nyonya, Melaka. Tiga rumah teres di Jalan Tun Tan Cheng Lock, dibeli oleh keluarga Chan pada 1861. Empat generasi tinggal di sini sebelum keluarga itu membukanya sebagai muzium pada 1985.

Pinang Peranakan Mansion, George Town. Muzium warisan Peranakan Pulau Pinang, di bekas rumah dan pejabat Chung Keng Quee. Dia seorang tauke bijih timah abad ke-19 yang dilantik sebagai Kapitan Cina Perak, satu kaitan dengan kisah bijih timah Perak.

Kampung Chetti, Melaka. Kampung warisan Chitty di Gajah Berang. Ingatlah bahawa ia kawasan kejiranan yang masih didiami dan tempat ibadat, dan berkunjunglah dengan hormat.

Apa yang masih dipertikaikan

• Bila Cina Peranakan bermula. Tarikhnya berbeza, daripada zaman Kesultanan Melaka pada abad ke-15 hingga abad ke-16 atau ke-17.
• Kisah Hang Li Po. Ia popular, tetapi tiada rekod bertulis yang menyokongnya.
• Dari mana nenek moyang Chitty datang. Beberapa catatan menyebut Pantai Coromandel; satu menamakan Panai di Tamil Nadu.
• Siapa yang dikira Peranakan. Perkataan ini luas, dan komuniti mentakrifkannya dengan cara berbeza. Statistik rasmi tidak mengira Baba sebagai kumpulan etnik yang berasingan.

Ada kisah keluarga Peranakan untuk dikongsi? Tulis kepada kami di [email protected]. Jika anda mengendalikan tempat warisan, tuntutan penyenaraian akan datang: lihat aevum.my/businesses.

Laporkan kesilapan · Ada yang salah, tidak lengkap atau tidak peka budaya? Beritahu kami dan kami berusaha menyemaknya dalam masa 5 hari bekerja.

Soalan

Siapakah masyarakat Peranakan di Malaysia?

Peranakan bermaksud keturunan yang lahir di tempatan. Di Malaysia, ia biasanya merujuk kepada Cina Peranakan, atau Baba Nyonya, keturunan pedagang Cina yang menetap dan berkahwin dengan wanita tempatan. Perkataan ini juga digunakan untuk Chitty, atau India Peranakan, di Melaka, dan untuk Jawi Peranakan. Setiap komuniti menggabungkan budaya nenek moyang dengan cara hidup Melayu tempatan.

Apakah maksud Baba Nyonya?

Baba dan Nyonya ialah gelaran untuk lelaki dan wanita Cina Peranakan. Baba ialah gelaran hormat untuk lelaki kelahiran Negeri-Negeri Selat, dan Nyonya untuk wanitanya. Bersama-sama, Baba Nyonya menjadi nama bagi seluruh komuniti, budayanya dan masakannya, yang dikenali sebagai masakan Nyonya.

Siapakah masyarakat Chitty di Melaka?

Chitty, juga dieja Chetti, ialah keturunan pedagang Tamil dari Pantai Coromandel di India yang menetap di Melaka pada zaman Kesultanan Melaka dan berkahwin dengan wanita Melayu dan Cina tempatan. Mereka mengekalkan agama Hindu nenek moyang dan bertutur dalam bahasa kreol berasaskan Melayu dengan perkataan Tamil. Kampung asal mereka ialah Kampung Chetti di Gajah Berang.

Di manakah boleh melihat warisan Peranakan di Malaysia?

Melaka dan George Town, kedua-duanya dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO sejak 2008, ialah tempat utamanya. Di Melaka, Muzium Warisan Baba & Nyonya ialah sebuah rumah keluarga di Jalan Tun Tan Cheng Lock. Di George Town, Pinang Peranakan Mansion menempati bekas rumah agam seorang tauke bijih timah. Kampung Chetti juga terletak di Melaka.

Sumber

UNESCO World Heritage Centre, “Melaka and George Town, Historic Cities of the Straits of Malacca”; Journal of Ethnic Foods (2019); Tan Chee Beng, The Baba of Melaka (1988), via its 1990 review in Archipel; Baba & Nyonya Heritage Museum; Roots.gov.sg (National Heritage Board, Singapore), “Chetti Melaka”; Melaka Chetti community website; The Star (2012); Areca Books (2013); Wikipedia, “Peranakans”, “Chitty” and “Pinang Peranakan Mansion” (cross-check only).